การจัดการเรียนรู้เกษตรและสิ่งแวดล้อมศึกษา “จากบ้านสู่โรงเรียน
Home-to-School Learning Management in Agricultural and Environmental Education

          แนวคิดการจัดการศึกษาหลังการปฏิรูปการศึกษาครั้งที่ 3 เป็นการจัดการศึกษาแบบองค์รวม โดยมีการขับเคลื่อนทุกภาคส่วน ทั้งการเมือง การปกครอง เศรษฐกิจและสังคม เน้นกระบวนการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียมาร่วมกันจัดการศึกษา (ผ่องพรรณ และคณะ, 2547) ดังนั้นแนวทางการจัดการศึกษาที่ให้โรงเรียน ครอบครัว และชุมชนเป็นหุ้นส่วนในการจัดการศึกษาจึงเป็นวิถีทางที่มีความเหมาะสมและเป็นไปได้มากที่สุดที่จะพัฒนาศักยภาพการเรียนรู้ของนักเรียนได้อย่างมีประสิทธิภาพ (Epstein, 1996) ด้วยความพร้อมของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ที่มีรากฐานในการผลิตครูเกษตรมายาวนานกว่า 30 ปี และผลิตผลงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับการจัดการเรียนการสอนทางด้านการเกษตรและสิ่งแวดล้อมศึกษาตามแนวทางการปฏิรูปการศึกษา โดยใช้กระบวนวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมเพื่อพัฒนาหลักสูตรเชิงบูรณาการที่มีสาระเกษตรและสิ่งแวดล้อมเป็นฐาน ดังเช่นงานวิจัยเรื่อง “การพัฒนาเครือข่ายความร่วมมือมหาวิทยาลัย-โรงเรียน เพื่อจัดการเรียนรู้ด้านเกษตรและสิ่งแวดล้อมศึกษา” ซึ่งเป็นงานวิจัยที่ทำงานร่วมกันระหว่างมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์และโรงเรียนเครือข่ายที่รับนิสิตฝึกประสบการณ์วิชาชีพศึกษาศาสตร์ โดยมีนิสิตครูเกษตรเป็นผู้ปฏิบัติการสอนและวิจัยในขณะเดียวกัน โครงการดังกล่าวได้รับการสนับสนุนทุนวิจัยจากสถาบันวิจัยและพัฒนาแห่งมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (ผ่องพรรณ และ คณะ, 2549) ผลการวิจัยพบว่า กระบวนการจัดการเรียนรู้ได้ผลดีทั้งในส่วนของนิสิตครูเกษตร และนักเรียนที่เรียนในรายวิชาที่พัฒนาขึ้น แต่ในภาคของชุมชนและครอบครัวของนักเรียนยังมีส่วนร่วมไม่มากเท่าที่ควร

          งานวิจัยในลำดับต่อมาคือ “การพัฒนาโดยใช้โรงเรียนเป็นฐานในการผลิตเห็ดเพื่อช่วยเหลือเกษตรกรประสบภัยน้ำท่วม” เป็นโครงการวิจัยที่เน้นให้โรงเรียนเป็นศูนย์กลางของการจัดการเรียนรู้ให้แก่นักเรียนและชุมชน โดยใช้กิจกรรมการผลิตเห็ดเป็นกิจกรรมหลักในการจัดการเรียนรู้ ผลจากการวิจัยได้นำมาสู่การถอดบทเรียนและสะท้อนความคิดของผู้เข้าร่วมโครงการ และสรุปเป็นข้อเสนอแนะให้ขยายผลการดำเนินกิจกรรมลงสู่ชุมชนเพื่อให้เกษตรกรที่สนใจเรื่องการเพาะเห็ดจะได้เข้ามาศึกษาได้อย่างใกล้ชิด และควรบูรณาการกิจกรรมดังกล่าวเข้ากับการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ของโรงเรียน นอกจากนี้การใช้กิจกรรมการผลิตเห็ดเป็นการใช้กิจกรรมที่นักเรียนในระดับชั้นประถมศึกษาสามารถดำเนินการได้ มีความเป็นไปได้ในเชิงปฏิบัติสูง ตลอดจนการลงทุนในแต่ละหน่วยไม่สูงมาก มหาวิทยาลัยและโรงเรียนมีความพร้อมด้านองค์ความรู้การผลิตเห็ดอย่างเพียงพอ (ประสงค์ และคณะ, 2550)

          งานวิจัยในครั้งนี้ เป็นการศึกษาต่อยอดจากโครงการวิจัยที่ได้ดำเนินมาก่อนหน้านี้แล้ว โดยใช้ผลสะท้อนที่ได้จากโครงการวิจัยนำร่อง ขยายผลสู่การปฏิบัติจริงในชุมชน โดยมีนิสิตฝึกประสบการณ์วิชาชีพในสาขาเกษตรศาสตร์ เป็นผู้มีส่วนร่วมที่สำคัญในการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ร่วมกับผู้ปกครองนักเรียน  โดยทำการวิจัยเพื่อพัฒนาการเรียนรู้ควบคู่กันไป แนวคิดหลักของการวิจัยคือ การฝึกปฏิบัติการวิจัยและพัฒนาหลักสูตรในด้านเกษตรและสิ่งแวดล้อมศึกษา โดยใช้กิจกรรมการผลิตเห็ดเป็นกิจกรรมหลักในการจัดประสบการณ์การเรียนรู้โดยชุมชนมีส่วนร่วม ซึ่งจะเป็นการสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชนอย่างยั่งยืน

วัตถุประสงค์ของการวิจัย

          โครงการวิจัยนี้  มีเป้าหมายเพื่อพัฒนากระบวนการจัดการเรียนรู้ทางด้านเกษตรและสิ่งแวดล้อมด้วยกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน โรงเรียน และมหาวิทยาลัย โดยใช้กิจกรรมการผลิตเห็ดเป็นฐาน ซึ่งมีวัตถุประสงค์นำทาง คือ เพื่อพัฒนาแนวทางการจัดกิจกรรมการเรียนรู้จากบ้านสู่โรงเรียน โดยมีมหาวิทยาลัยเป็นหน่วยสนับสนุน

วิธีการดำเนินการวิจัย และสถานที่เก็บข้อมูล

          โครงการวิจัยและพัฒนาครั้งนี้ เป็นการวิจัยเชิงปฏิบัติการ ที่มีส่วนร่วมในการวิจัยประกอบด้วยบุคคล 5 กลุ่ม ดังนี้

  1. นักวิจัยหลัก ได้แก่คณะนักวิจัยผู้รับผิดชอบโครงการ จำนวน 3 คน ซึ่งเป็นอาจารย์ประจำสาขาวิชาเกษตรและสิ่งแวดล้อมศึกษา ภาควิชาการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์และชุมชน มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตกำแพงแสน ทำหน้าที่เป็นอาจารย์นิเทศนิสิตฝึกสอนในโรงเรียน และเป็นผู้อำนวยความสะดวกในการจัดกิจกรรมต่างๆ ตลอดระยะเวลาวิจัย
  2. ครู-นักวิจัยฝึกหัด ได้แก่นิสิตชั้นปีที่ 5 สาขาศึกษาศาสตร์ (เกษตรศาสตร์) จำนวน 11 คน ซึ่งปฏิบัติงานในฐานะครูฝึกสอนในโรงเรียน และทำหน้าที่คอยให้คำปรึกษานักเรียนเพื่อถ่ายทอดความรู้จากบ้านสู่โรงเรียน ตลอดจนจัดกิจกรรมการเรียนการสอน นิเทศการทำโครงงานของนักเรียนที่บ้าน ร่วมกับอาจารย์นิเทศ และครูพี่เลี้ยง พร้อมกับ
  3. ครูพี่เลี้ยง ได้แก่ครูประจำการในโรงเรียนที่รับผิดชอบในการให้คำปรึกษาแก่นิสิตฝึกสอนและมีส่วนร่วมในกระบวนสำรวจบริบทของชุมชน และคัดเลือกนักเรียนเข้าร่วมโครงการ
  4. นักเรียนที่เข้าร่วมโครงการจำนวน 4 โรงเรียน ได้แก่ โรงเรียนวัดบางหลวง โรงเรียนวัดบ่อน้ำจืด โรงเรียนบ้านอ้อกระทิง และโรงเรียนบรรหาร- แจ่มใสวิทยา 5 โรงเรียนละ 4 คน รวมทั้งสิ้น 16 คน ซึ่งจะเป็นผู้เรียนรู้การผลิตเห็ดที่บ้าน โดยการทดลอง และเก็บข้อมูลในการผลิตเห็ด โดยทำหน้าที่นักวิจัยรุ่นจิ๋ว พร้อมสะท้อนการดำเนินกิจกรรม
  5. ผู้ปกครองของนักเรียนที่เข้าร่วมโครงการ มีบทบาทในการการสนับสนุนนักเรียนที่เข้าร่วมโครงการ ให้ข้อเสนอแนะในการปฏิบัติงานของเรียนขณะที่ดำเนินกิจกรรมที่บ้านของนักเรียน และร่วมสะท้อนผลการจัดกิจกรรมเรียนรู้

ผลที่ได้รับ

          ผลการวิจัย สรุปได้ดังนี้

  1. แนวทางการถ่ายทอดความรู้ของนักเรียนจากบ้านสู่โรงเรียน พบว่ามีรูปแบบที่หลากหลายตามบริบทของบ้านได้แก่ การถ่ายทอดผ่านหนังสือการ์ตูน บทบาทสมมุติการเป็นวิทยากรจิ๋ว และผ่านศูนย์การเรียนรู้การผลิตเห็ดของโรงเรียน
  2. นิสิตพัฒนางานวิจัยเชิงกระบวนการวิจัยของนิสิตครูโดยใช้โครงการวิจัยดังกล่าวเป็นฐาน นิสิตครูสามารถพัฒนางานวิจัยได้ดังนี้

ชื่อโรงเรียน

ชื่องานวิจัย

โรงเรียนวัดบางหลวง

ผลของกิจกรรมการเรียนรู้แบบประสบการณ์ “บ้านเห็ด” ที่มีต่อผลสัมฤทธิ์และความพึงพอใจในการเรียนของกลุ่ม
ยุวเกษตรกร โรงเรียนวัดบางหลวง

โรงเรียนวัดบ่อน้ำจืด

แนวทางการถ่ายทอดความรู้เรื่องการผลิตเห็ดจากการปฏิบัติจริงที่บ้านสู่โรงเรียน ของนักเรียนชั้นประถมศึกษาที่ 6 โรงเรียนวัดบ่อน้ำจืด

โรงเรียนบ้านอ้อกระทิง

ผลของกิจกรรม “การผลิตเห็ดที่บ้าน” ที่มีต่อพฤติกรรมการเรียนและเจตคติต่องานเกษตรของนักเรียน ชั้นประถมศึกษาปีที่ 5 เฉพาะรายโรงเรียนบ้านอ้อกระทิง

โรงเรียนบรรหาร- แจ่มใสวิทยา 5

การมีส่วนร่วมของชุมชนในการจัดตั้งศูนย์การเรียนรู้ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงโรงเรียนบรรหารแจ่มใสวิทยา 5

          

          จากข้อค้นพบข้างต้นผู้วิจัยได้สังเคราะห์แผนภาพแสดงแนวทางการจัดกิจกรรมการเรียนรู้จากบ้านสู่โรงเรียน ได้ดังนี้

แผนภาพ แสดงแนวทางการจัดกิจกรรมการเรียนรู้จากบ้านสู่โรงเรียน

 

 
คณะผู้วิจัย
รศ.ดร.ประสงค์  ตันพิชัย  ผศ.ดร.สันติ  ศรีสวนแตง  และนางสาวกาญจนา ทรัพย์นุ้ย
ภาควิชาการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์และชุมชน คณะศึกษาศาสตร์และพัฒนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตกำแพงแสน จังหวัดนครปฐม
ภายใต้ความร่วมมือกับโรงเรียนเครือข่ายในจังหวัดนครปฐม จำนวน 4 โรงเรียน
โทร.   034-281081